Sveštenstvo Saborne crkve Svetog velikomučenika Georgija u Smederevu služilo je juče liturgiju na temeljima sakralnog kompleksa u Smederevskoj tvrđavi, u spomen prepodobne mati Angeline i svih Brankovića.
Ovaj čin, prvi put posle šest vekova, upriličen je prošle godine 12. avgusta, kada SPC proslavlja dan svete despotice. I sada je u prisustvu stotinak građana i vernika, kao i bratstva saborne crkve, prerezan slavski kolač.
Angelina je rođena u Albaniji oko 1440. godine kao ćerka velikaša kneza Đorđa Arijanita Komnina. Bila je supruga slepog despota Stefana, sina srednjovekovnog srpskog vladara Đurđa Brankovića, koji je podigao Smederevsku tvrđavu. Sa Stefanom je imala sinove Đorđa i Jovana i ćerku Mariju, koja je udata za jednog od potomaka vizantijskih Paleologa. Da bi Đorđe preuzeo despotsku titulu, nakon očeve smrti, Angelina je sa sinovima 1486. stigla u Srem, tačnije u Kupinovo, gde je ubrzo podigla Crkvu Svetog apostola Luke i položila u nju Stefanove mošti. U prestonom Kupinovu se despot Đorđe zamonašuje i dobija monaško ime Maksim, a drugi sin Jovan preuzima despotsku titulu. Par godina kasnije on umire, a Brankovići su prinuđeni da napuste Ugarsku. Nakon sedam godina vraćaju se u Srem, gde uz pomoć rođaka podižu manastir Krušedol i Angelina u njega prenosi mošti svog muža i sina Jovana. Tu je potom sahranjen i njen drugi sin, tada mitropolit Maksim, koji umire 1516. godine. Angelina Branković preminula je četiri godine kasnije i njene mošti pohranjene su u krušedolskom manastiru. Ne postoji tačna informacija kada se Angelina zamonašila, ali se zna da je uprkos siromaštvu bila ktitorka većeg broja manastira.
Liturgijsko sabranje u spomen mati Angeline odvija se na temeljima crkvice iz 10. veka, starije i od same tvrđave. Njene ostatke arheolozi su pronašli 1981. godine u jugoistočnom delu Velikog grada Smederevske tvrđave, a tek tri decenije kasnije urađena je konzervacija i prezentacija tog sakralnog kompleksa. Lokalitet ima nekoliko građevina. Veruje se da je na tom mestu najpre bila podignuta vizantijska crkva, čak pola milenijuma pre izgradnje tvrđave, da bi u doba despotovine bila obnovljena. Tokom turskih osvajanja srednjovekovna crkva pretrpela je razaranja i pretvorena je u džamiju, od koje su Austrijanci potom, dolaskom na ovo područje, napravili katoličku crkvu. To zdanje ubrzo su Turci porušili i time je okončana burna istorija sakralnog kompleksa.
Radovi na konzervaciji započeti su u maju 2012. godine bogosluženjem na ostacima temelja i to je bio prvi pravoslavni obred u tvrđavi još od 1459, kada je Smederevo palo pod tursku vlast. Konzervacija i prezentacija urađene su tako da svaka faza najvažnijih detalja bude prepoznatljiva, s akcentom na srednjovekovnu crkvu. Njena unutrašnjost prekrivena je kamenim pločama. Prostor oko sakralnog kompleksa je proširen i predstavljen na prvobitnoj koti terena. Spoljni zidovi rađeni su uglavnom sa ostacima cigle i kamena iz drevnih vremena, dok je za ispunjavanje unutrašnjosti korišćen kamen koji se odronio od zidina tvrđave, ali i nov, autentičan materijal. Radovi su završeni u novembru 2012. godine.
Tokom arheoloških istraživanja u unutrašnjem prostoru crkve pronađena su 32 ukopa, a još više u okolini crkve. Prema nekim podacima nađeno je oko 120 grobova. Prilikom rekonstrukcije temelja crkve, tokom 2012. godine, taman kada su arheolozi nameravali da ozidaju i prezentuju ostatke viševekovne crkvice, došli su do epohalnog otkrića. Među oronulim zidovima otkriven je grob sa ženskim skeletom, a pored njega je pronađen par zlatnih minđuša iz srednjeg veka sa dvoglavim orlom, grbom dinastije Nemanjić. Naušnice imaju i monogram M. P. A., što su inicijali Marije Paleolog, druge žene Stefana Dečanskog.
Kome su zaista pripadale ove dragocene minđuše od čistog zlata, teške po 2,35 grama, nije precizno utvrđeno. Zna se da datiraju s kraja 14. i početka 15. veka, ali nije isključeno ni da su nasleđivane kroz generacije ondašnjih vladarki.
Naušnice, delo vrhunskih majstora srednjeg veka, očito poreklom sa vizantijskog dvora, čuvaju se u Muzeju u Smederevu.
