Niška tvrđava dobila je monografiju koja otkriva do sada nepoznate podatke o tom simbolu grada. Monografija „Niška tvrđava 1689-1878 nastanak i razvoj“ delo je dvojice istoričara iz Niša i Istanbula.
Izgrađena pre tri veka, u vreme Osmanskog carstva, na temeljima antičkog a zatim i srednjevekovnog utvrđenja, niška Tvrđava i danas ima svoje tajne. Neke od njih, otkrivene su u zajedničkim istraživanjima niškog i istnbulskog istoričara, Milana Ranđelovića i Ozana Čekmeza.
Milan Ranđelović, istoričar, autor monografije, kaže: „Do sada smo saznali imena glavnih saobraćajnica, Beogradske džade, Carske džade, nazive džamija. Dobili smo saznanja o mnogim javnim ustanovama, kojih je bilo u Tvrđavi, kao što je Pašin saraj, gde je bio zatvor, telegrafska stanica, gde je bila srednja škola, ruždija. Znamo mnogo toga o njenoj infrastrukturi, našli smo dve vojne mape niške Tvrđave iz 19. veka.
Istoričar otkriva i da je Tvrđava kroz vekove bila „svet za sebe“, sa svojim ritmom, izdvojen od grada koji se razvijao izvan njenih bedema. Građa za Monografiju prikupljena je iz više od 40 osmanskih fondova i zapadnoevropskih izvora, do sada nedostupnih našim istoričarima. Tako, osim o razvijenoj infrastrukturi i toponimima, saznajemo i kako je funkcionisao čitav sistem otomanske uprave od početka 18. do kraja 19. veka.
Prof. dr Zoran Simonović, glavni urednik, dodaje: „Njen doprinos je u tome što ima nove izvore, nove rezultate istraživanja, nepoznate za širu javnost, samo dostupne malom broju ljudi koji su razumeli taj otomanski jezik.“
Danas je niška Tvrđava kulturno dobro od izuzetnog značaja za Republiku Srbiju. Za Niš i Nišlije i mnogo više od toga.
Dušan Andrejević, istoričar, direktor Zavoda za zaštitu spomenika kulture Niš, objašnjava: „Tvrđava je sama suština našeg grada, to je centar ovog grada jedno dve hiljade godina, to je objekat koji se nalazi na našem grbu.“
Ova Monografija samo je odškrinula vrata otkrivanju tajni koje čuvaju zidine nekadašnjeg utvrđenja u centru Niša i ostavila prostor i nove izvore istoričarima za dalja istraživanja.
