Oko četiri miliona stanovnika naše zemlje živi u sve ga 18 odsto naselja, dok oko 700 naselja u Srbiji ima manje od 500 osoba i nikakvu demografsku perspektivu. Iako u prestonici živi gotovo trećina Srbije, u brojnim opštinama Beograda došlo je do pada broja stanovnika – tako je, primera radi, Stari grad izgubio petinu stanovnika u poslednjih 20 godina, dok ovaj trend beleže i Savski venac, Vračar i Novi Beograd.
Mada je depopulacija sveprisutna u celoj zemlji, ona nije regionalno ujednačena, a najveće smanjenje broja stanovnika između dva popisa stanovništva imaju Severnobanatska, Borska i Zaječarska oblast, koje danas imaju petinu stanovnika manje, dok najmanji pad beleže Južnobačka, Raška i Pčinjska oblast, u kojima danas živi pet procenata stanovnika manje. Najveće smanjenje broja stanovnika u poslednjem međupopisnom periodu imaju opštine u jugoistočnom delu Srbije – pre svih Crna Trava i Gadžin Han, u kojima je stanovništvo za trećinu manje, a potom Medveđa, Babušnica i Bosilegrad, gde je broj stanovnika smanjen za četvrtinu, dok se najmanji pad broja stanovnika beleži u Čajetini, opštini kojoj pripada veći deo Zlatibora, govore neki od najzanimljivijih, a ujedno i onih podataka koji najviše zabrinjavaju, izvedenih iz poslednjeg popisa stanovništva koje je sproveo Republički zavod za statistiku 2022. godine.
Dr Ivan Marinković, viši naučni saradnik Centra za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka, ističe da rezultati poslednjeg popisa stanovništva pokazuju alarmantne demografske obrasce na nivou naselja u Srbiji i govore da 463 naselja nemaju nijedno dete, odnosno osobu mlađu od 15 godina, 55 naselja nema nijednu ženu, 315 naselja nema žena u fertilnom periodu (15–49 godina). Čak 545 naselja nema nijednu ženu u optimalnom reproduktivnom dobu, odnosno u periodu od 20 do 34 godine. Ovi brojevi nedvosmisleno ukazuju na izuzetno nepovoljnu demografsku strukturu i gotovo potpunu isključenost mnogih sredina iz procesa biološke reprodukcije.
A na pitanje u koliko je naselja naše zemlje prisutna depopulacija i koji broj njih ima šansu za opstanak do sredine ovog veka, naš sagovornik, koji već godinama proučava procese depopulacije u Srbiji, kaže:
„Depopulacija je prisutna u čak 95 odsto naselja u Srbiji, a poslednji popis stanovništva pokazao je da je čak 4.429 naselja u 2022. godini imalo manji broj stanovnika nego 2011. godine. Posebno zabrinjava podatak da 3.193 naselja imaju manje od 500 stanovnika, što ih svrstava u grupu sa veoma niskom šansom za dugoročnu demografsku održivost. Procenjuje se da će značajan broj tih naselja, ukoliko se ne preduzmu ciljani podsticaji, nestati sa demografske mape naše zemlje do sredine 21. veka.”
Šta govore demografske projekcije – koji će gradovi zadržati pozitivan prirodni priraštaj i da li će stanovništvo Srbije biti koncentrisano u četiri velika centra?
U periodu između 2011. i 2022. godine pozitivan prirodni priraštaj zabeležen je samo u nekoliko opština – Novom Pazaru, Tutinu, Preševu i delimično Bujanovcu. Međutim, čak je i u njima rast često uslovljen i specifičnostima popisne metodologije. Projekcije ne govore o potpunoj koncentraciji stanovništva samo u Beogradu, Novom Sadu, Kragujevcu i Nišu, ali je činjenica da ti centri, pre svega Beograd i Novi Sad, privlače najviše unutrašnjih migracija. Taj proces doprinosi sve većim regionalnim razlikama i „pražnjenju” ruralnih i pograničnih delova Srbije.
Zbog čega treba da nas zabrinjava podatak da je u našoj zemlji značajno smanjen broj dece i mladih u odnosu na prethodni popis stanovništva, a da je istovremeno povećan broj starih?
Povećanje učešća starijih osoba i smanjenje broja mladih dovodi do neodrživog odnosa zavisnosti – sve manje radno sposobnih mora da izdržava sve više starih. To ima direktne posledice na penzioni, zdravstveni i obrazovni sistem, ali i na ukupni ekonomski potencijal i razvoj zajednica. Poslednji popis stanovništva iz 2022. godine otkriva da je broj mladih uzrasta 15–34 godine opao čak za 370.000 osoba, dok je broj starijih od 60 godina porastao za više od 160.000 u odnosu na prethodni popis iz 2011. godine.
Da li će se nastaviti trend da se iz godine u godinu rađa sve manji broj beba?
Broj žena u fertilnom periodu, to jest od 15. do 49. godine manji je za 210.000 u odnosu na prethodni popis stanovništva, a onih u optimalnom dobu za rađanje (20–34 godine) za 150.000. Ova promena strukture znači da i uz nepromenjene stope fertiliteta broj rođenja mora da opada jer je manje žena koje mogu da rađaju. Istovremeno, veliki broj starih povećava ukupnu smrtnost, čime se dodatno produbljuje negativan prirodni priraštaj. Zato se očekuje da će broj živorođenih i dalje opadati, čak i ako se ostvare pojedine mere populacione politike, jer je struktura stanovništva već duboko poremećena.
